Missionair?

Het tweede kabinet Balkenende is gevallen en is nu "demissionair". Vandaag is bekend geworden dat Ruud Lubbers tot informateur is benoemd. Hij streeft ernaar te komen tot de formatie van het kabinet Balkenende III - een zogenaamd "missionair" kabinet bestaande uit CDA en VVD, met gedoogsteun van de LPF. Politici en media gebruiken de term "missionair" in de betekenis van "volwaardig" of "normaal". Het gaat namelijk om een kabinet met alle normale bevoegdheden, terwijl een demissionair kabinet gewoonlijk alleen nog lopende zaken afhandelt en geen nieuw beleid maakt. Het valt mij op dat er tot nog toe niemand op heeft gewezen dat de term "missionair" een onjuiste afleiding is van het begrip "demissionair". Het is een neologisme. De term werd bij de formatie van Balkenende II voor het eerst gebruikt. Maar terwijl het gebruik van het begrip toen nog omstreden was, viel nu zelfs uit de mond van de informateur op te tekenen dat hij een "missionair kabinet" wil samenstellen.

Het begrip "demissionair" is overgenomen uit het Frans, waar het "ontslagen" betekent. Het begrip "missionair" komt in het Frans wel voor, maar dan als zelfstandig naamwoord, en betekent dan (aangevuld met een stomme e), "missionaris" of "zendeling". "Missionair kabinet" betekent dus veeleer "zendingskabinet", hetgeen (nu nog) demissionair premier Balkenende als initiator van het "normen-en-waarden-debat" ongetwijfeld als een eretitel zou beschouwen...

Is hier nu sprake van foutief taalgebruik, van taalverwaarlozing of zelfs taalverloedering? Wat vaststaat, is dat er sprake is van taalverandering. En in tegenstelling tot drie jaar geleden, lijkt niemand er nu om te malen.

Taalverandering is van alle tijden. En waarschijnlijk is het ook van alle tijden dat erover geklaagd wordt. Maar ik heb de indruk dat er nu minder moeilijk over wordt gedaan dan vroeger. Dat taalverandering wordt geaccepteerd als een natuurlijk gegeven. En ik vraag mij af hoe dat komt.

Enige jaren geleden las ik in het NRC Handelsblad (ook de redactie van deze kwaliteitskrant spreekt zonder voorbehoud over een "missionair kabinet") in de wetenschapsbijlage een artikel over een taalkundige die op basis van onderzoek had vastgesteld dat het voor allochtonen lastig is om in het Nederlands getallen te leren, omdat het "onlogisch" zou zijn dat wij "eenentwintig" zeggen in plaats van "twintig-één", zoals bijvoorbeeld de Engelsen plegen te doen. De betreffende taalkundige stelde voor om in het Nederlands de volgorde voortaan om te draaien, en dus te spreken van "twintig-één", enz. Hiermee verried hij een instrumentele opvatting van de taal, die vooral zo gemakkelijk mogelijk te leren moet zijn, in plaats van een bepaald historisch zo gegroeid systeem te zijn met min of meer vaststaande regels.

Taalkundigen houden zich in de eerste plaats bezig met de bestudering van taalverandering, in plaats van met de bestudering of vastlegging van de grammatica en syntaxis van een bepaalde taal. Waar taalkundigen "vroeger" vooral normatief bezig waren, nemen ze nu nog slechts een descriptieve houding in. Waar een taal voorheen verondersteld werd een bepaald "wezen" te bezitten, wordt een taal nu nog slechts als veranderlijk empirisch verschijnsel beschouwd.

Ik heb sterk de indruk dat deze "descriptieve" houding van hoogleraren Nederlandse taalkunde - overigens is de sterke splitsing van taalkunde en letterkunde zelf al een gevolg of symptoom van deze ontwikkeling - in onze hele samenleving aanwezig is. Verandering wordt misschien nog wel geconstateerd, maar niet langer veroordeeld.

Of dit iets te maken heeft met het verval van normen en waarden, durf ik niet te zeggen. (Al was het maar uit angst om voor "purist" of "conservatief" te worden versleten - twee Nederlandse scheldwoorden.) Al is het in dit verband wel aardig dat juist onze zendeling-premier binnenkort weer de leider zal zijn van een (zijn derde) "missionaire" kabinet.