Missionair II

De Nederlandse-Taalunie heeft haar spelling veranderd in Nederlandse Taalunie. Volgens de oude spelling betekent dit iets anders. Volgens de nieuwe spelling betekent het hetzelfde.

In Nederland verandert de spelling steeds vaker. In 1995 werd de beruchte tussen-n ingevoegd. Nu zijn er nieuwe spellingsmaatregelen genomen om de spelling nóg eenvoudiger te maken. De geest die achter de veranderingen van de regels steekt, is steeds dezelfde. Eenvoudige, algemeen toepasbare regels, zodat de spelling makkelijker te leren is.

Helaas sluiten de nieuwe regels niet aan bij het taalgevoel van de taalgebruikers. Een aantal Nederlandse dagbladen heeft besloten de regels niet over te nemen en hanteert een eigen spelling, die de "witte spelling" is genoemd. Wit - dus niet groen (van het Groene Boekje). Maar voor de term "wit" is ook gekozen omdat het herinnert aan de "witte marsen" in België naar aanleiding van de affaire-Dutroux. Wit weerspiegelt onschuldig, lijdzaam en geweldloos verzet.

Achter het stilwijgend gangbaar worden van de (foutieve) term "missionair kabinet" en de snel opeenvolgende spellingsveranderingen gaat een zelfde denkhouding schuil, die ik wil aanduiden als "instrumentalisme". Taal is in de eerste plaats een instrument, dat zo gemakkelijk mogelijk gebruikt moet kunnen worden. De rijkdom van betekenissen, de geschiedenis van woorden en het daarop gebaseerde "taalgevoel" zijn ondergeschikt aan het gebruiksgemak. Het lijkt me niet toevallig dat er door woordenboekmakers goed verdiend wordt aan spellingshervormingen. Voor hen is taal een instrument om geld te verdienen. Voor de media en politici (die gaan samen) is taal een instrument om snel een boodschap te kunnen overbrengen van een zender naar zoveel mogelijk ontvangers.

Dat deze tendens niet onschuldig is, bewijst de oprichting van het comité De Witte Spelling. Blijkbaar is er iets in de taal of in de mens dat zich verzet tegen deze tendens van verarming. Verarming omdat bijvoorbeeld de nieuwe spellingsregels niets meer te maken hebben met de betekenis van de woorden, maar alleen nog maar formeel zijn. Dit geldt bijvoorbeeld voor de tussen-n-regel. Waar je voorheen door een beetje nadenken gemakkelijk kon achterhalen of je "bessensap" of "bessesap" moest schrijven (in het eerste geval betreft het het sap van twee of meer bessen, in het tweede geval het sap van één bes), moet je nu op basis van een abstracte regel (altijd een tussen-n, behalve wanneer het meervoud van het betreffende zelfstandig naamwoord ook met een s kan worden weergegeven) "uitrekenen" hoe je het woord spelt. Met de betekenis van het woord heeft dit niets meer te maken.

Missionair?

Het tweede kabinet Balkenende is gevallen en is nu "demissionair". Vandaag is bekend geworden dat Ruud Lubbers tot informateur is benoemd. Hij streeft ernaar te komen tot de formatie van het kabinet Balkenende III - een zogenaamd "missionair" kabinet bestaande uit CDA en VVD, met gedoogsteun van de LPF. Politici en media gebruiken de term "missionair" in de betekenis van "volwaardig" of "normaal". Het gaat namelijk om een kabinet met alle normale bevoegdheden, terwijl een demissionair kabinet gewoonlijk alleen nog lopende zaken afhandelt en geen nieuw beleid maakt. Het valt mij op dat er tot nog toe niemand op heeft gewezen dat de term "missionair" een onjuiste afleiding is van het begrip "demissionair". Het is een neologisme. De term werd bij de formatie van Balkenende II voor het eerst gebruikt. Maar terwijl het gebruik van het begrip toen nog omstreden was, viel nu zelfs uit de mond van de informateur op te tekenen dat hij een "missionair kabinet" wil samenstellen.

Het begrip "demissionair" is overgenomen uit het Frans, waar het "ontslagen" betekent. Het begrip "missionair" komt in het Frans wel voor, maar dan als zelfstandig naamwoord, en betekent dan (aangevuld met een stomme e), "missionaris" of "zendeling". "Missionair kabinet" betekent dus veeleer "zendingskabinet", hetgeen (nu nog) demissionair premier Balkenende als initiator van het "normen-en-waarden-debat" ongetwijfeld als een eretitel zou beschouwen...

Is hier nu sprake van foutief taalgebruik, van taalverwaarlozing of zelfs taalverloedering? Wat vaststaat, is dat er sprake is van taalverandering. En in tegenstelling tot drie jaar geleden, lijkt niemand er nu om te malen.

Taalverandering is van alle tijden. En waarschijnlijk is het ook van alle tijden dat erover geklaagd wordt. Maar ik heb de indruk dat er nu minder moeilijk over wordt gedaan dan vroeger. Dat taalverandering wordt geaccepteerd als een natuurlijk gegeven. En ik vraag mij af hoe dat komt.

Enige jaren geleden las ik in het NRC Handelsblad (ook de redactie van deze kwaliteitskrant spreekt zonder voorbehoud over een "missionair kabinet") in de wetenschapsbijlage een artikel over een taalkundige die op basis van onderzoek had vastgesteld dat het voor allochtonen lastig is om in het Nederlands getallen te leren, omdat het "onlogisch" zou zijn dat wij "eenentwintig" zeggen in plaats van "twintig-één", zoals bijvoorbeeld de Engelsen plegen te doen. De betreffende taalkundige stelde voor om in het Nederlands de volgorde voortaan om te draaien, en dus te spreken van "twintig-één", enz. Hiermee verried hij een instrumentele opvatting van de taal, die vooral zo gemakkelijk mogelijk te leren moet zijn, in plaats van een bepaald historisch zo gegroeid systeem te zijn met min of meer vaststaande regels.

Taalkundigen houden zich in de eerste plaats bezig met de bestudering van taalverandering, in plaats van met de bestudering of vastlegging van de grammatica en syntaxis van een bepaalde taal. Waar taalkundigen "vroeger" vooral normatief bezig waren, nemen ze nu nog slechts een descriptieve houding in. Waar een taal voorheen verondersteld werd een bepaald "wezen" te bezitten, wordt een taal nu nog slechts als veranderlijk empirisch verschijnsel beschouwd.

Ik heb sterk de indruk dat deze "descriptieve" houding van hoogleraren Nederlandse taalkunde - overigens is de sterke splitsing van taalkunde en letterkunde zelf al een gevolg of symptoom van deze ontwikkeling - in onze hele samenleving aanwezig is. Verandering wordt misschien nog wel geconstateerd, maar niet langer veroordeeld.

Of dit iets te maken heeft met het verval van normen en waarden, durf ik niet te zeggen. (Al was het maar uit angst om voor "purist" of "conservatief" te worden versleten - twee Nederlandse scheldwoorden.) Al is het in dit verband wel aardig dat juist onze zendeling-premier binnenkort weer de leider zal zijn van een (zijn derde) "missionaire" kabinet.

Hemelvaartsdag

Je kunt je afvragen wat voor zin het heeft om gedachten via een weblog openbaar te maken. Zelf lees ik regelmatig het weblog van Klaas de Vries - wat mij betreft één van de beste politici die Nederland op dit moment in huis heeft. Hij staat - samen met André Rouvoet - op eenzame hoogte. Klaas de Vries is een publieke figuur in een belangrijke functie. Dat zijn ervaringen lezenswaard zijn is wat mij betreft duidelijk.

Te pen of te zwaard

De massale uitbarsting van volkswoede in Damascus en Beiroet naar aanleiding van de publicatie van een serie "blasfemische" cartoons in een Deense krant heeft mij zeer verontrust. Voor het eerst dringt tot mij door dat er hier iets fundamentelers speelt dan een eenvoudig antagonisme tussen Islamitisch en Westers beschavingsfundamentalisme, waarbij de "fout" zou schuilen in het tweede deel van dit woord, "fundamentalisme". Het ene fundamentalisme is het andere niet, het ene extremisme is het andere niet, het ene radicalisme is het andere niet. De "fout" schuilt in het eerste deel van het woord: "beschaving".

Dit is volstrekt nieuw voor me.